POLSKIE OBYCZAJE

Marzanna i Gaik Zielony

W czwartą niedzielę Wielkiego Postu, zwaną Laetare, Czarną lub Białą, w południowej i zachodniej Polsce (w Wielkopolsce, na Śląsku i Podhalu, w zachodniej części Ziemi Krakowskiej, w okolicach Żywca, a sporadycznie także i w innych regionach Polski) praktykowany był prastary obrzęd niszczenia (topienia lub palenia) kukły - postaci kobiecej zwanej Marzanną, Moreną Marzaniokiem (na Śląsku), Śmiercią, Śmiercichą ( w Wielkopolsce), Śmierzcią, Śmierztką ( na Podhalu). Była ona symbolem zimy, chorób śmierci i wszelkiego zła dręczącego ludzi, zwłaszcza w okresie zimowym. Istotą obrzędu było nie tylko niszczenie zimy, ale także magiczne przywoływanie wiosny.

Kukłę, czyli odpowiednio uformowany pęk słomy, niekiedy  obleczony w białe płótno (być może było ono  analogiczne  z białym śmiertelnym całunem), albo – jak na Śląsku – postać umocowaną na wysokim kiju, zrobioną z gałganów i słomy, ale wystrojoną w świąteczne ubranie - strój druhny: białą koszulę, gorsecik, spódnicę i fartuszek, w wianku dziewczęcym na głowie i wstążkami w warkoczach - starsze i małe dziewczęta niosły w uroczystym orszaku, od domu do domu, od obejścia do obejścia, aby zabrała z nich całe zło i nieszczęścia. Śpiewały przy tym:


Marzaneczka rosła aże nam urosła
Jak sosna, jak sosna.
Niesiemy Marzankę z obory, z obory,
Nie bójcie się ludzie tej mory.
Marzaneczka rosła ......
Kędy cię marzanko nieść mamy,
Kiedy my drużeczki nie znamy.
Marzaneczka rosła....
Wynieście mnie dzieweczki
Tu na te pagóreczki,
Potem wrzućcie do wody,
O do głębokiej wody.

Kiedy już obeszły z Marzanna wszystkie domy, wynosiły ją poza granice wsi, rzucały na ziemie, zrywały z niej ubranie, rozdzierały na części, podpalały je i płonące wrzucały do wody, stawu lub rzeki, po czym szybko, nie oglądając się za siebie wracały do domu.

Następnego dnia na miejsce Marzanny wprowadzały do wsi Gaik Zielony, zwany także Latem, Lateczkiem lub Latorośkiem.  Byłą to dużą , sosnowa, zielona gałąź, przybrana wstążkami, słoneczkami z karbowanego papieru, wydmuszkami jaj i innymi podobnymi ozdobami. Obchodzono z nią wieś, podobnie jak z Marzanną, wykrzykując:

Mor ze wsi , Lateczko do wsi

  Za wniesienie Gaika, czyli Nowego Latka, za wprowadzenie wiosny do wsi, dziewczęta otrzymywały od gospodyń  jajka, kawałki placka lub obwarzanki, a także drobne pieniądze.

O obrzędzie niszczenia zimy pisał w XV w. wielki historyk i kronikarz polski Jan Długosz, już wówczas nazywając go  obyczajem starożytnym i ganiąc jako praktykę pogańską.
W 1420r. biskup Andrzej Łaskarz mocą synodu poznańskiego zobowiązywał księży w podległej mu diecezji: Nie dozwalajcie, aby w Niedzielę, która zwie się Biała, Laetare odbywał się zabobonny zwyczaj wynoszenia jakowejś postaci, którą śmiercią zowią i w kałuży topią...

Stary ten obrządek przetrwał jednak wieki i – chociaż w zmienionej  nieco formie – zachował się do naszych czasów. Zapewne dlatego, że do połowy XIX w. stał się przede wszystkim dziecięcą zabawą, urządzaną na powitanie wiosny, a jego dawny sens magiczny został zapomniany.

Obecnie zabawy zwane Marzanną, spopularyzowane przez telewizję, odbywają się we wszystkich niemal regionach Polski, nawet tam gdzie pierwotnie obrzęd Marzanny nie był znany. Urządza się je najczęściej w dniu 21 marca, a więc w pierwszy dzień wiosny kalendarzowej, według różnych pomysłów i dowolnie przyjętych zasad. Zabawa wiosenna zwana Marzanną, może być po prostu wycieczką do lasu lub nad wodę, połączoną z paleniem ogniska, pieczeniem kartofli i kiełbasek, opowiadaniem sobie rozmaitych historii. Bywa, że jest to pochód z własnoręcznie wykonaną kukłą Marzanny. Pochody takie i zabawy są często połączone z konkursami na najbardziej pomysłowo wykonaną Marzannę, a organizują je co roku np. muzea regionalne lub ośrodki kultury prowadzące zajęcia z dziećmi i młodzieżą. Mogą to być także (jak to robiły nie raz dzieci szkolne we wsiach regionu sądeckiego) pochody z wielkimi wyciętymi z kartonu złymi stopniami - jedynkami i dwójkami, które topi się w nurtach Dunajca, Popradu i Białej, wołając (tak  jak dzieci z Zabrzeży  k. Łącka):

Najlepiej gdy dwóje z korzeńmi wyrwiemy!
Wyrwiemy z korzeńmi,
Do wody wrzucimy
Wszystkie szkolne chwasty
W wodzie utopimy!

W pochodzie idącym z Marzanna mogą znaleźć się przebierańcy w obmyślonych przez siebie kostiumach i maskach. Atrakcyjność tych zabaw zależy od pomysłowości organizatorów i uczestników, dzięki którym dawną tradycja może powracać i wplatać się w obyczaj współczesny.



facebook