Repatriacja, czyli powrót do Ojczyzny osób pochodzenia polskiego jest jednym ze sposobów nabycia polskiego obywatelstwa. Prawo to przysługuje wyłącznie osobom, które nie posiadają polskiego obywatelstwa, a pragną przesiedlić się na stałe do Rzeczypospolitej Polskiej.
Rząd RP traktuje prowadzenie akcji repatriacyjnej jako spełnienie moralnego obowiązku wynagrodzenia historycznych krzywd Rodakom pochodzącym głównie z terenów azjatyckiej części byłego ZSRR. Ustawa o repatriacji ma umożliwić powrót do kraju tym osobom, bądź ich przodkom, które na skutek deportacji, zesłań i innych prześladowań narodowościowych i politycznych nie mogły się w Polsce nigdy osiedlić.

Podstawa prawna

Ustawa z dnia 9 listopada 2000r. o repatriacji (Dz. U. z 2000r., Nr 106, poz. 1118; Dz. U. z 2001r., Nr 42, poz. 475) określa zasady nabycia obywatelstwa polskiego w drodze repatriacji, prawa repatrianta, a także zasady i tryb udzielania pomocy repatriantom i członkom ich rodzin.

Do ustawy wydane zostały następujące akty wykonawcze:

• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8 marca 2001 r. w sprawie postępowania w sprawach o uznanie za repatrianta (Dz. U. z 2001r., Nr 22, poz. 260.),
• Rozporządzenie Ministra Spraw Zagranicznych z dnia 15 marca 2001r. (w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji) w sprawie szczegółowego trybu postępowania w sprawach o wydanie wizy repatriacyjnej, wzoru wniosku o wydanie wizy repatriacyjnej oraz dokumentów wymaganych do jej wydania (Dz. U. Nr 26, poz. 294),
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28 czerwca 2001r. w sprawie wzorów ewidencji i rejestrów stosowanych w postępowaniu w sprawie repatriacji oraz sposobu przetwarzania danych zawartych w tych ewidencjach i rejestrach (Dz. U. Nr 73, poz. 778),
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 lipca 2001r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania w sprawach podziału rezerwy celowej budżetu państwa, udzielania dotacji gminie, przekazywania staroście środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z udzieleniem repatriantom pomocy, zwrotu gminie kosztów poniesionych na pokrycie kosztów remontów lub adaptacji lokali mieszkalnych dla repatriantów oraz wzorów wniosków o udzielenie gminie dotacji (Dz. U. Nr 77, poz. 819).

Do postępowania w sprawach uregulowanych w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071)

Do postępowania w sprawach należących do właściwości konsulów stosowane są przepisy ustawy z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulów (Dz. U. z 1984r., Nr 9, poz. 34).
W zakresie nieuregulowanym w ustawie w sprawach o wydanie wizy w celu repatriacji stosowane są przepisy ustawy z dnia 25 czerwca 1997r. o cudzoziemcach (Dz. U. Nr 114, poz. 739 z późniejszymi zmianami).

Procedura repatriacyjna w sprawach wszczętych i nie zakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o repatriacji (tj. przed dn. 1.01.2001r.) prowadzona jest w oparciu o przepisy następujących aktów prawnych:

• Ustawy z dnia 15 lutego 1962r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000r., Nr 28, poz. 353),
• Ustawy z dnia 25 czerwca 1997r. o cudzoziemcach (Dz. U. z 1997r., Nr 114, poz. 739 z późniejszymi zm.),
• Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 1997r. w sprawie szczegółowych zasad, trybu postępowania oraz wzorów dokumentów w sprawach cudzoziemców (Dz. U. z 1998 r., Nr 1, poz. 1),

Zakres podmiotowy

Za repatrianta ustawa uznaje osobę pochodzenia polskiego, która przybyła do Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie wizy w celu repatriacji z zamiarem osiedlenia się na stałe (Art. 1 ust. 2).

Zgodnie z art. 5, za osobę polskiego pochodzenia ustawa uznaje osobę deklarującą narodowość polską i spełniającą łącznie dwa warunki:

• co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków było narodowości polskiej (warunek ten uważa się za spełniony, jeśli ww. przodkowie potwierdzili swoją przynależność do Narodu Polskiego),
• wykaże ona swój związek z polskością, w szczególności przez pielęgnowanie polskiej mowy, polskich tradycji i zwyczajów.

Za osobę polskiego pochodzenia uznaje się również osobę wykazującą związek z polskością i deklarującą narodowość polską, która posiadała w przeszłości obywatelstwo polskie lub co najmniej jedno z jej rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków posiadało obywatelstwo polskie.

Decyzję w sprawie uznania wnioskodawcy za osobę polskiego pochodzenia wydaje konsul.

W drodze repatriacji obywatelstwo polskie nabywa również niepełnoletni pozostający pod władzą rodzicielską repatrianta. W przypadku, gdy repatriantem jest tylko jed no z rodziców, niepełnoletni nabywa obywatelstwo polskie jedynie za zgodą drugiego z rodziców, wyrażoną w oświadczeniu złożonym przed konsulem.
Nabycie obywatelstwa przez niepełnoletniego, który ukończył 16 lat, może nastąpić jedynie za jego zgodą.

Ustawa przewiduje ponadto możliwość uznania za repatrianta osób, które zamieszkują już na terenie RP (art. 16 i 41). Decyzję o uznaniu za repatrianta wydaje wojewoda.
Z możliwości uznania za repatrianta może skorzystać osoba polskiego pochodzenia, która:

• przed dniem wejścia w życie ustawy zamieszkiwała na stałe na terytorium, o którym mowa w art. 9 i przebywająca w Polsce na podstawie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, udzielonego w związku z pobieraniem nauki w szkole wyższej jako stypendyście strony polskiej na podstawie przepisów o podejmowaniu i odbywaniu studiów przez osoby nie będące obywatelami polskimi (wniosek do wojewody musi być złożony w terminie 12 miesięcy od ukończenia szkoły wyższej), lub
• przed dniem wejścia w życie ustawy o repatriacji nabyła obywatelstwo polskie na podstawie przepisów ustawy z dnia 15 lutego 1962r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 2000r. Nr 28, poz. 353), a w dniu uzyskania zgody na osiedlenie się na terytorium RP była obywatelem ZSRR lub jednego z państw powstałych po jego rozpadzie (wniosek do wojewody musi być złożony w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy), lub
• przebywa na terytorium RP na podstawie zezwolenia na osiedlenie się i do roku 1991 zamieszkiwała na terytorium, o którym mowa w art. 9 przez co najmniej 5 lat oraz nie zachodzą co do niej okoliczności, o których mowa w art. 8 ustawy (wniosek do wojewody musi być złożony w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy).

Wzór wniosku o uznanie za repatrianta oraz wykaz wymaganych dokumentów określa Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 8 marca 2001 r. w sprawie postępowania w sprawach o uznanie za repatrianta opublikowane w Dzienniku Ustaw Nr 22, poz. 260.

Zgodnie z art. 8 ustawy wiza repatriacyjna nie może być wydana osobie, która:

• utraciła obywatelstwo polskie nabyte w drodze repatriacji na podstawie niniejszej ustawy o repatriacji, lub
• repatriowała się z terytorium RP albo PRL na podstawie umów repatriacyjnych zawartych w latach 1944 – 1957 przez RP albo PRL z Białoruską SRR, Ukraińską SRR, Litewską SRR i ZSRR do jednego z państw będących stroną tych umów, lub
• w czasie pobytu poza granicami RP działała na szkodę podstawowych interesów RP, lub
• uczestniczyła lub uczestniczy w łamaniu praw człowieka.

Zakres terytorialny

Zgodnie z art. 9 ustawy, wiza w celu repatriacji może być wydana osobie polskiego pochodzenia, która przed dniem wejścia w życie ustawy zamieszkiwała na stałe na terytorium obecnej Republiki Armenii, Republiki Azerbejdżańskiej, Republiki Gruzji, Republiki Kazachstanu, Republiki Kyrgyskiej, Republiki Tadżykistanu, Republiki Turkmenistanu, Republiki Uzbekistanu albo azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej. Uzasadnieniem takiego rozwiązania jest fakt, iż umowy międzynarodowe dotyczące repatriacji, zawarte przez Polskę w latach czterdziestych, nie objęły Polaków mieszkających w ZSRR, którzy przed 17 września 1939 r. nie mieli obywatelstwa polskiego (w tym osób deportowanych w 1936 roku z Zachodniej Ukrainy do Kazachskiej SSR). Obecny wybór Kazachstanu i innych byłych radzieckich republik Azji Środkowej jako terenu repatriacji ma charakter rekompensaty dla tych osób (lub ich potomków), które nie mogły skorzystać z wcześniejszych akcji repatriacyjnych. Bardzo trudne warunki życia na tych terenach są dodatkowym, niezwykle ważnym argumentem, przemawiającym za umożliwieniem repatriacji stamtąd w pierwszej kolejności. Należy pamiętać, że powyższe ograniczenie nie jest definitywne – zgodnie z art. 10 ustawy Rada Ministrów może określić w drodze rozporządzenia inne państwa lub inne części Federacji Rosyjskiej, których obywatele polskiego pochodzenia będą mogli ubiegać się o wydanie wizy w celu repatriacji, zwłaszcza jeśli są oni dyskryminowani ze względów religijnych, narodowościowych lub politycznych.
Procedura repatriacyjna

Osoba ubiegająca się o wydanie wizy w celu repatriacji składa wniosek o jej wydanie we właściwym ze względu na miejsce zamieszkania Konsulacie RP. Do wniosku należy dołączyć również:

• dwie aktualne, wyraźne fotografie o wymiarach 5 cm x 4 cm, przedstawiające osobę bez nakrycia głowy i okularów z ciemnymi szkłami,
• dowody potwierdzające polskie pochodzenie, określone w art. 6 ustawy o repatriacji,
• inne dowody potwierdzające okoliczności podane we wniosku o wydanie wizy repatriacyjnej.

Należy także przedstawić ważny dokument paszportowy (dzieci, które nie posiadają własnego paszportu powinny być wpisane do dokumentu paszportowego rodziców). Konsul sporządza z tego dokumentu fotokopię i dołącza ją do wniosku o wydanie wizy w celu repatriacji.

Zgodnie z art. 6 dowodami potwierdzającymi polskie pochodzenie mogą być dokumenty, wydane przez polskie władze państwowe lub kościelne, a także przez władze byłego ZSRR, dotyczące wnioskodawcy lub jego rodziców, dziadków lub pradziadków, a w szczególności:

• polskie dokumenty tożsamości;
• akty stanu cywilnego lub ich odpisy albo metryki chrztu poświadczające związek z polskością;
• dokumenty potwierdzające odbycie służby wojskowej w Wojsku Polskim, zawierające wpis informujący o narodowości polskiej;
• dokumenty potwierdzające fakt deportacji lub uwięzienia, zawierające wpis informujący o narodowości polskiej;
• dokumenty tożsamości lub inne dokumenty urzędowe zawierające wpis informujący o narodowości polskiej.

Dowodami potwierdzającymi polskie pochodzenie mogą być również inne dokumenty, a w szczególności:

• dokumenty o rehabilitacji osoby deportowanej zawierający wpis informujący o jej narodowości polskiej;
• potwierdzające prześladowanie osoby ze względu na jej polskie pochodzenie.

Konsul na podstawie przedstawionych dokumentów i faktów ustalonych w trakcie rozmowy z osobą ubiegającą się o wydanie wizy w celu repatriacji oraz innych posiadanych informacji ocenia, czy warunki, o których mowa w art. 5 ustawy są spełnione i wydaje decyzję o uznaniu bądź odmowie uznania wnioskodawcy za osobę polskiego pochodzenia. Następnie przekazuje wniosek o wydanie wizy repatriacyjnej wraz z decyzją o uznaniu wnioskodawcy za osobę polskiego pochodzenia w rozumieniu art. 5 ustawy o repatriacji do Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców, w celu uzyskania zgody na wydanie wizy repatriacyjnej. Po uzyskaniu zgody konsul wydaje wizę repatriacyjną. Wiza jest wklejana do paszportu repatrianta i zachowuje ważność przez 12 miesięcy od dnia wydania.

Aby konsul mógł wydać wizę w celu repatriacji, wnioskodawca musi przedstawić dowód potwierdzający posiadanie przez niego lub zapewnienie mu przez inne osoby lokalu mieszkalnego i źródeł utrzymania w RP, zwanych warunkami do osiedlenia.
Dowodami potwierdzającymi zapewnienie warunków do osiedlenia są najczęściej:

1. uchwała Rady Gminy zawierająca zobowiązanie do zapewnienia repatriantowi lokalu mieszkalnego, lub
2. zaproszenie sporządzone w formie aktu notarialnego wystosowane przez tzw. osobę prawną, czyli np. przedsiębiorstwo, stowarzyszenie, fundację, itp., lub przez najbliższą rodzinę (rodziców, rodzeństwo, dzieci), gwarantujące repatriantowi miejsce zamieszkania po przesiedleniu się do Polski.

Osoby mogące liczyć na pomoc krewnych mieszkających w Polsce oraz osoby, którym pozwala na to sytuacja materialna mogą również przedstawić jako dowód na posiadanie warunków do osiedlenia:

1. akt własności mieszkania w Polsce, lub
2. umowę przedwstępną kupna /sprzedaży nieruchomości oraz posiadanie środków na jej zakup po przybyciu do RP, lub
3. umowę najmu lokalu mieszkalnego.